2025 жылы шахмат Қазақстанда кем дегенде бір рет болса да әрбір жанның назарын аудартқандай.

Қатарда өткен турнирде әйелдер құрамасының көшбасшысы Бибісара Асаубаеваның тарихи жеңісі туралы естіген боларсыздар. Бүгінде Бибісара – блиц шахматынан үш мәрте әлем чемпионы атанған алғашқы қазақстандық шахматшы. Бұл – феноменалды жетістік қана емес, барша қазақстандықтарға жасалған шынайы жаңа жылдық сый.

Бәлкім, cіз республикада тұңғыш рет 14 жасында гроссмейстер атанған Эдгар Мамедовтың тарихи жетістігі туралы естіген шығарсыз.

Алматылықтар, әсіресе менің таныстарым мен достарымның көбі, Балуан Шолақ атындағы Спорт сарайында өткен жас дарындарымыздың үйдегі Әлем чемпионатындағы триумфын жақсы біледі деп ойлаймын.

Сондай-ақ, Меруерт Камалиденованың, Елназ Қалияхметтің, Марк Смирновтың және басқа да жас жұлдыздарымыздың жетістіктері де сізді бейжай қалдырмаған шығар.

Өтіп бара жатқан жылда қуанышқа себеп болатын сәттер көп болды, сондықтан оның қорытындысын шығару айрықша қуаныш сыйлайды. Қазақстан шахматы үшін 2025 жыл дәл осындай жыл болды. Біз әлем кубоктарында шын мәнінде керемет нәтижелерге қол жеткіздік, FIDE-мен тығыз ынтымақтастық орнаттық және өңірлерде шахматты  бұрынғыдан да танымал еттік.

Бір жылдың ішінде еліміздегі шахмат спортының деңгейі айтарлықтай өсті. Бұл тек медаль санынан ғана емес, ел ішіндегі шахматқа деген көзқарастың өзгеруінен де көрінеді: мектептерде пән ретінде енгізілуінен, кәсіби қауымдастықтың көңіл-күйінен, әлеуметтік желілерде шетелдегі жарыстардан келген жақсы жаңалықтарға халықтың ықыласынан байқалады.

Қазір қолымда Қазақстан шахмат федерациясының 2025 жылға арналған қорытынды есебі бар. Ендеше, қазақстандық шахматтың дамуын сандар мен деректер арқылы бірге саралап, ең маңызды оқиғаларды еске түсіріп, 2026 жылға қандай нәтижемен қадам басатынымызды көрейік.

Әрине, әңгіме медальдардан басталғаны дұрыс шығар. Меніңше, бұл – бүкіл шахмат экожүйесінің жағдайын көрсететін ең әділ көрсеткіш. Бір жыл ішінде халықаралық турнирлерде 162 медаль жеңіп алдық, оның 64-і алтын. Бұл 2024 жылмен салыстырғанда 16%-ға көп (ол кезде 55 алтын болған).

Қазақстан тек қатысушы ғана емес, өзі де үш ірі FIDE жарысын қабылдады: Алматыда Азия аймағының 3.4 чемпионаты мен кадеттер арасындағы әлем чемпионаты, ал Астанада ерекше қажеттіліктері бар адамдарға арналған II Олимпиада өтті.

Аталған жарыстарға әлемнің 88 елінен 1100-ден астам адам қатысты. Құрметті қонақтардың қатарында ҚР Мемлекеттік кеңесшісі Ерлан Карин, FIDE президенті Аркадий Дворкович, Сыртқы істер министрі Ермек Көшербаев және Алматы қаласының әкімі Дархан Сатыбалды болды.

Федерация тарапынан ұйымдастыру деңгейі өте жоғары болғанын арнайы атап өткім келеді – әріптестеріміз бар күш-жігерін салды. Қонақтар мен қатысушылар қазақтың шынайы қонақжайлығын сезінді.

Ал алған пікірлерге қарасақ, көпшілігі елімізді жаңаша танып қайтқандай әсер алған. Бұл – Қазақстанның спорттық беделіне қосылған үлкен үлес.

Еліміз ішіндегі жарыстар санына көз жүгіртсек – 118 мың адам қатысқан 3 800-ден астам турнир өткізілген. Бұл шахматтың қазір нағыз танымалдық шыңында тұрғанын көрсетеді. Бүгінде ол – Қазақстандағы ең бұқаралық спорт түрлерінің бірі. Тек республикалық деңгейде 24 турнир ұйымдастырылды.

Мұның бәрі бізге алға жылжуға «жасыл жарық» береді: инфрақұрылымды жаңартуға, өңірлермен жұмысты күшейтуге, шахматты білім беру жүйесіне тереңірек енгізуге, жаңа жобаларды іске қосуға мүмкіндік бар.

Шынын айтқанда, мұның барлығында Мемлекет басшысының рөлі айрықша. Қасым-Жомарт Кемелұлының шахматтың дамуына деген жеке қызығушылығы бізге көп есікті ашты. Шешімдер шапшаң қабылданып, жобалар артық бюрократиясыз жүзеге асуда. Соңғы үш жылда шахмат күн тәртібінің осыншалықты қарқынды болуының бір себебі де осы.

Бүгінде Федерацияның негізін құрап отырған жас әрі жігерлі қазақстандық команда өз ісіне шын берілген. Министрліктер мен әкімдіктердің қолдауына сүйене отырып, олар тәжірибеден қорықпайды, пікірталастан қашпайды, шахмат спортының қалыптасқан шеңберін өзгертуге дайын. Аға буын әріптестер де заман талабына сай бейімделіп, қажет кезде ақылшы бола біледі.

Соның арқасында қысқа мерзімде бүкіл шахмат вертикалін қайта құруға қол жеткіздік.
2023–2025 жылдардағы қазақстандық шахмат кейсі – мемлекет, бизнес, спорт пен қоғам арасындағы серіктестіктің айқын үлгісі. Мұнда басты назар тек медальдарға емес. Ең бастысы – жастар, олардың зияткерлік дамуы мен өзін-өзі жүзеге асыруына қосымша мүмкіндіктер беру. Бұл туралы кейінірек тағы айтамын, ал қазір 2025 жылғы ең ірі жетістіктерге қысқаша тоқталайық.

Ең алдымен, көктемде Грекияның Родос аралында өткен жасөспірімдер арасындағы рапид және блицтен әлем чемпионаты еске түседі. Алиша Бисалиева, Амиржан Анетов, Елназ Қалиахмет, Ерғали Сүлеймен нағыз серпіліс жасап, әлем чемпионы атанды. Жалпы командалық есепте қазақстандық жасөспірімдер 14 медаль, оның ішінде 10 алтын алып, елімізді бірінші орынға шығарды.

Көп ұзамай, мамыр айында, БАӘ-де өткен турнирде Эдгар Мамедов пен әйелдер құрамасының көшбасшысы Бибісара Асаубаева гроссмейстерлік нормаларды орындады. Кейін бұл жетістіктерді FIDE президенттік кеңесі ресми түрде бекітті.

Эдгар – Қазақстандағы ең жас гроссмейстер атанса, Бибісара әлемдік шахматтағы жоғары мәртебесін тағы бір дәлелдеді. Бұл – еліміз үшін тарихи табыстар.

Одан кейін Лондондағы жарыс болды. Жас әрі тәжірибелі шахматшылардан құралған KazChess құрамасы рапид пен блицтен өткен беделді әлем чемпионатында күміс жүлдеге ие болды. Бәсеке өте жоғары деңгейде өтті, бірақ біздің команда әлемнің мықтыларымен тең дәрежеде ойнап, жүлделі орын алды.

Осының алдында ерекше әрі жүрекке жылы бір оқиға өтті: Қазақстан құрамасы Вестминстер сарайында Ұлыбритания Лордтар палатасының өкілдерімен шахмат ойнады. Бұл кездесу көптеген достық сәт сыйлап, сол күні шахмат Астана мен Лондон арасындағы тірі дипломатияның бір бөлігіне айналды.

2025 жылы болғанның бәрін түгел қамту қиын. Бірақ бір нәрсе анық – қазақстандық шахматшылар бүкіл әлемде жоғары шеберлік көрсетті.

Ксения Балабаева Перудегі әлем чемпионатында жеңіске жетті, Бибісара Асаубаева Өзбекстанда өткен беделді FIDE «Үлкен швейцаркада» жарқырады.

Марк Смирнов, Эдгар Мамедов пен Сауат Нұрғалиев Албаниядағы әлем чемпионатында 84 елден келген қарсыластарын артта қалдырды.

Әйелдер құрамасы Испаниядағы командалық әлем чемпионатында жеке есепте Меруерт Камалиденова мен Елназ Қалиахметтің «алтынымен» қуантты.

Ал Алматыда өткен кадеттер арасындағы әлем чемпионатында біздің жас шахматшылар үш алтын алып, АҚШ, Қытай, Үндістан сияқты алпауыттарды артта қалдырып, екінші жыл қатарынан командалық есепте жеңіске жетті.

Осының бәрін тізіп отырып, қазақстандық шахматтың бүгінгі ауқымын анық сезінесің. Бұл – алға қарай өсуге, өзімізді де, өзгелерді де жаңа жетістіктермен таңғалдыруға шабыт береді.

Өткен жылы шахмат тағы немен өмір сүрді?

Жас дарындарды қолдауға арналған гранттық бағдарлама толыққанды жұмыс істеді. 2026 жылдан бастап оны одан әрі нақты әрі бағытталған ету жоспарда бар.

2025 жылдың басында Көкшетаудағы жаңа Шахмат үйінде алғашқы оқу-жаттығу жиындары өтті, ал қыркүйекте бұл кешен Мемлекет басшысына таныстырылды. Осындай жобаларды еліміздің өзге өңірлерінде де кәсіпкерлер қолдайды деп сенемін.

«Шахмат білім беруде» бағдарламасы да айтарлықтай алға басты. Әкімдіктердің қолдауымен бастауыш сыныптарда шахмат 1400 мектепте оқытылып жатыр. Алғашқы жоспар бойынша 2027 жылға дейін 1500 мектеп қамтылуы тиіс еді. Қазірдің өзінде бұл бағдарлама 60 мыңнан астам баланы қамтып отыр, алдағы уақытта ауқымы одан әрі кеңейеді.

Жылдың жағымды сәттерінің бірі – KazChess Awards сыйлығы болды. Біз Қазақстанның бүкіл шахмат элитасын бір сахнаға жинадық. Спортшылар мен жаттықтырушылар – үлкен еңбек иелері, сондықтан олардың назарда болып, өздерін жұлдыздай сезінуі әбден орынды. 2026 жылы бұл марапатты одан да әсерлі етеміз.

Екінші рет өткен «Senat Open» ашық кубогы да сәтті ұйымдастырылды. Сенатпен бірлесіп өткізілген бұл турнир 2025 жылы рекордтық көрсеткішке жетіп, еліміздің барлық өңірінде 3000-нан астам қатысушыны біріктірді. Жоба Сенат төрағасы Мәулен Сағатханұлы Әшімбаевтың жеке қолдауының арқасында жүзеге асты және алдағы уақытта да Қазақстанның біртұтас шахмат экожүйесінің бір бөлігі ретінде дами бермек.

Желтоқсан айында KazChess федерациясының кезектен тыс съезі өтіп, Түркі шахмат қауымдастығын құру туралы шешім түпкілікті бекітілді. Оның құрамына Қазақстанмен қатар Түркия, Әзербайжан, Қырғызстан, Түрікменстан және Өзбекстан кіреді. Ал мазмұны жағынан бұл – жастар мен балаларға арналған бірлескен бағдарламалар, турнирлер, тренингтер, фестивальдер мен мәдени жобалар.

Атқарылатын жұмыс аз емес екенін сезіп отырмын.
Жыл соңында біз Freedom Asian Chess Initiatives жобасының жаңа легіне өтінімдер қабылдай бастадық. Бұл жоба арқылы Азия өңірі мен Таяу Шығыста шахматтың дамуына қолдау көрсетіп келеміз.

2025 жылы бұл бастамаға Оман, Камбоджа, Непал, Тәжікстан, Шри-Ланка, Иордания және Пәкістан шахмат федерациялары қосылды. 2026 жылы кімдердің қосылатынын уақыт көрсетеді.
FACI – бұл қазақстандық стратегиялық бастама, ол Азия мен Таяу Шығыс елдеріндегі жас шахматшылар мен жаттықтырушыларға жаңа мүмкіндіктер ашады.

Жобаның арқасында біз серіктестерден үлкен кері байланыс пен алғыс алып отырмыз. Өзге елдердің шахматшыларын оқытып, бағыттай отырып, біз өзіміз де кәсіби тұрғыдан өсеміз әрі Қазақстанның беделін нығайтамыз. Сондықтан бұл жобаны міндетті түрде жалғастырамыз.

Ал жылды түйіндеген ең соңғы, ең жарқын штрих — Қазақстан үшін нағыз сыйға айналған Бибісара Асаубаеваның Қатарда өткен әлем чемпионатындағы тамаша жеңісі болды. Бұл туралы ең басында айтып өткен едім.

Бибісараның жетістігі қазақстандық барлық шахматшыларға мықты бағдар беріп қана қоймай, 2026 жылға айрықша серпін мен керемет көңіл күй сыйлады.

Бұл тарихи табыс Мемлекет басшысының да назарынан тыс қалған жоқ. Құттықтаумен қатар Қасым-Жомарт Кемелұлы Бибісара Асаубаеваны «Барыс» орденінің II дәрежесімен марапаттау жөнінде шешім қабылдады.

Мұндай әсерлі қорытындысы бар жылды елестетудің өзі қиын тәрізді.

Құрметті достар!

Жаңа жылдың басында өзімізге бір сұрақ қойған дұрыс: біз еліміздегі шахматты қандай күйде көргіміз келеді? 2026 жылы және одан кейін де. Жеке өзім шахматтың Қазақстанның спорттық, мәдени және әлеуметтік өмірінің маңызды бөлігіне айналғанын қалаймын.

Бүгінде бұған барлық алғышарт бар: даму үшін ресурстар жеткілікті, ел басшылығының саяси ерік-жігері бар, ал жас таланттарымыздың амбициясы тіпті үлкен. Енді ең бастысы – жоспарланғанның бәрін уақтылы іске асыру.

Жыл бойы бізбен бірге болғандарыңызға, қазақстандық шахматтың жетістіктерін бірге бақылап, кейде алаңдап, кейде қуанып отырғандарыңызға алғыс айтамын. Сіздердің қолдауларыңызды сезінеміз және алдағы уақытта да қуаныш сыйлау үшін бар күшімізді саламыз.

Жаңа жыл құтты болсын, достар!