Тимур Турловтың авторлық блогы
Мамыр айының басты оқиғалары
Бүгінгі қазақстандық шахматты сипаттайтын бір сөз болса, ол – ауқым.
Әрине, бұған күмәнмен қарайтындар табылуы мүмкін. Өйткені шахмат дегеніміз – тақта, сағат және бір-біріне қарсы отырған екі ойыншы ғана. Сырттай қарағанда бұл ойыннан қандай ауқым күтуге болады деген сұрақ туындайды.
Бірақ Қазақстанда шахмат әлдеқашан осы түсініктің шеңберінен шығып кетті. Қазір ол нақты даму стратегиясы бар, республикалық деңгейдегі бағдарламаларды жүзеге асыратын, өңірлерге ықпалы күшті, халықаралық аренада нәтижесін көрсетіп жүрген тұтас ұлттық экожүйеге айналды. Тіпті өз марапаты, өз дәстүрі қалыптасқан үлкен қозғалыс деуге болады.
Қазақстан шахматы бұрын-соңды мұндай деңгейге көтерілген емес. Ал мамыр айында өткен оқиғалар осыны тағы бір мәрте айқын көрсетті. Соның ішінде KazChess Awards марапаты мен Түркі мемлекеттерінің алғашқы шахмат чемпионатының орны бөлек.
Әрине, бұған күмәнмен қарайтындар табылуы мүмкін. Өйткені шахмат дегеніміз – тақта, сағат және бір-біріне қарсы отырған екі ойыншы ғана. Сырттай қарағанда бұл ойыннан қандай ауқым күтуге болады деген сұрақ туындайды.
Бірақ Қазақстанда шахмат әлдеқашан осы түсініктің шеңберінен шығып кетті. Қазір ол нақты даму стратегиясы бар, республикалық деңгейдегі бағдарламаларды жүзеге асыратын, өңірлерге ықпалы күшті, халықаралық аренада нәтижесін көрсетіп жүрген тұтас ұлттық экожүйеге айналды. Тіпті өз марапаты, өз дәстүрі қалыптасқан үлкен қозғалыс деуге болады.
Қазақстан шахматы бұрын-соңды мұндай деңгейге көтерілген емес. Ал мамыр айында өткен оқиғалар осыны тағы бір мәрте айқын көрсетті. Соның ішінде KazChess Awards марапаты мен Түркі мемлекеттерінің алғашқы шахмат чемпионатының орны бөлек.
Шынымды айтсам, кезінде шағын бастама ретінде қолға алынған KazChess Awards бүгінде осыншама кең қолдау тауып, үлкен назарға іліккеніне ерекше қуаныштымын.
Биылғы марапаттау рәсіміне Халықаралық шахмат федерациясының (FIDE) президенті Аркадий Дворкович арнайы қатысты. Сенат Төрағасы Мәулен Әшімбаевтың және Қазақстан шахмат федерациясының тұңғыш президенті, көрнекті ақын Олжас Сүлейменовтің құттықтаулары оқылды.
Үздік шахматшылар мен бапкерлерді марапаттау үшін Ғылым және жоғары білім министрі Саясат Нұрбек, Оқу-ағарту министрлігі мен Ішкі істер министрлігінің өкілдері келді. Залда меценаттар, журналистер, халықаралық серіктестер және шахмат жанашырлары бас қосып, лауреаттарға құрмет көрсетті.
Биылғы марапаттау рәсіміне Халықаралық шахмат федерациясының (FIDE) президенті Аркадий Дворкович арнайы қатысты. Сенат Төрағасы Мәулен Әшімбаевтың және Қазақстан шахмат федерациясының тұңғыш президенті, көрнекті ақын Олжас Сүлейменовтің құттықтаулары оқылды.
Үздік шахматшылар мен бапкерлерді марапаттау үшін Ғылым және жоғары білім министрі Саясат Нұрбек, Оқу-ағарту министрлігі мен Ішкі істер министрлігінің өкілдері келді. Залда меценаттар, журналистер, халықаралық серіктестер және шахмат жанашырлары бас қосып, лауреаттарға құрмет көрсетті.
Биылғы сыйлықтың ауқымы бұрынғыдан да кеңейді. Номинациялар саны 20-ға жетті. Алғаш рет ұстаздар, ұйымдастырушылар және жоғары оқу орындары арнайы марапатталды. Өйткені «Білім берудегі шахмат» жобасының табысы дәл осы адамдардың еңбегінің нәтижесі.
Біз үшін KazChess Awards тек жоғары жетістіктер спортының мерекесі емес. Бұл – қазақстандық шахматтың дамуына үлес қосып жүрген әрбір азаматқа көрсетілген құрмет. Бұл тұрғыда Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың еңбек адамын ардақтау жөніндегі ұстанымы біз үшін маңызды бағдар болып қала береді. Себебі елдің басты байлығы – өз ісіне адал, еңбекқор азаматтар.
Біз үшін KazChess Awards тек жоғары жетістіктер спортының мерекесі емес. Бұл – қазақстандық шахматтың дамуына үлес қосып жүрген әрбір азаматқа көрсетілген құрмет. Бұл тұрғыда Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың еңбек адамын ардақтау жөніндегі ұстанымы біз үшін маңызды бағдар болып қала береді. Себебі елдің басты байлығы – өз ісіне адал, еңбекқор азаматтар.
Бүгінде қазақстандық шахматтың мұндай құрмет көрсетуге толық негізі бар деп ойлаймын. Соңғы жылдардағы нәтижелер соның дәлелі. Мәселен, 2023 жылы қазақстандық спортшылар халықаралық жарыстардан 126 медаль жеңіп алса, 2024 жылы бұл көрсеткіш 160-қа жетті. Ал 2025 жылдың қорытындысы бойынша медаль саны 162 болды.
Бұл ілгерілеуді халықаралық қауымдастық та байқап отыр. FIDE президентінің Қазақстанды басқа федерацияларға үлгі ретінде атауы – біз үшін зор мәртебе. Сонымен қатар үлкен жауапкершілік те жүктейді.
Өйткені жетістікке жетуден гөрі сол деңгейді сақтап қалу әлдеқайда қиын. Сондықтан соңғы жылдары қол жеткізген табыстарымызды бағалап, оны жаңа белестерге бастайтын берік негіз ретінде пайдалануымыз қажет.
Жеке өзім үшін биылғы KazChess Awards өте жылы әсер қалдырды. Бірнеше жыл бұрын шахмат қауымын біріктіретін осындай алаң құру туралы шешім қабылдағанымыз бекер болмаған екен.
Сол кештегі ең әсерлі сәттердің бірі – жас талант Әлиша Бисалиеваға марапатты қазақ ғарышкерлігінің аңызы Тоқтар Әубәкіровтің табыстауы болды. Бұл көрініс әртүрлі буын өкілдерін жалғап тұрған көзге көрінбес рухани көпір іспетті әсер қалдырды.
Ал кештің басты қаһармандары – Алдияр Ансат, Бибісара Асаубаева, Эдгар Мамедов және Елназ Қалиахмет болды. Олар жылдың үздік шахматшылары атанып, ең жоғары марапаттарға ие болды.
Осы мүмкіндікті пайдаланып, KazChess Awards жобасының ұйымдастырушыларына, қатысушыларына және қонақтарына алғыс айтқым келеді. Сол кеште мен бәріміз армандайтын қазақстандық шахматтың бейнесін көрдім: беделді, біртұтас және болашағына сенімді шахмат қауымын.
Бұл ілгерілеуді халықаралық қауымдастық та байқап отыр. FIDE президентінің Қазақстанды басқа федерацияларға үлгі ретінде атауы – біз үшін зор мәртебе. Сонымен қатар үлкен жауапкершілік те жүктейді.
Өйткені жетістікке жетуден гөрі сол деңгейді сақтап қалу әлдеқайда қиын. Сондықтан соңғы жылдары қол жеткізген табыстарымызды бағалап, оны жаңа белестерге бастайтын берік негіз ретінде пайдалануымыз қажет.
Жеке өзім үшін биылғы KazChess Awards өте жылы әсер қалдырды. Бірнеше жыл бұрын шахмат қауымын біріктіретін осындай алаң құру туралы шешім қабылдағанымыз бекер болмаған екен.
Сол кештегі ең әсерлі сәттердің бірі – жас талант Әлиша Бисалиеваға марапатты қазақ ғарышкерлігінің аңызы Тоқтар Әубәкіровтің табыстауы болды. Бұл көрініс әртүрлі буын өкілдерін жалғап тұрған көзге көрінбес рухани көпір іспетті әсер қалдырды.
Ал кештің басты қаһармандары – Алдияр Ансат, Бибісара Асаубаева, Эдгар Мамедов және Елназ Қалиахмет болды. Олар жылдың үздік шахматшылары атанып, ең жоғары марапаттарға ие болды.
Осы мүмкіндікті пайдаланып, KazChess Awards жобасының ұйымдастырушыларына, қатысушыларына және қонақтарына алғыс айтқым келеді. Сол кеште мен бәріміз армандайтын қазақстандық шахматтың бейнесін көрдім: беделді, біртұтас және болашағына сенімді шахмат қауымын.
Мамыр айындағы маңызды оқиғалардың тағы бірі – Түркі мемлекеттерінің алғашқы шахмат чемпионаты. Бұл турнирді қабылдаған алғашқы ел ретінде Қазақстанға үлкен құрмет көрсетілді. Сонымен бірге бұл біздің мемлекетімізге деген сенімнің белгісі.
Енді түркі елдерін жақындастыратын тағы бір маңызды алаң пайда болды деп сеніммен айта аламыз. Оның Қазақстан, Әзірбайжан, Қырғызстан, Түркіменстан, Түркия және Өзбекстан арасындағы байланыстарды одан әрі нығайта түсетіні анық.
Мен үшін ең маңыздысы – жаңа достықтар мен серіктестіктердің жастар арасында қалыптасуы. Ашылу салтанатында және жарыс барысында жас шахматшылармен сөйлесе отырып, бізді біріктіретін ортақ құндылықтардың қаншалықты көп екеніне тағы бір мәрте көз жеткіздім. Сондықтан түркі халықтарының өзара жақындығы кездейсоқ құбылыс емес, табиғи заңдылық деп ойлаймын.
Мемлекет басшысының түркі ықпалдастығына ерекше мән беріп отырғаны да бекер емес. Бүгінде әлемнің әр түкпірінде сенім дағдарысы күшейіп, мемлекеттер арасындағы алшақтық артып жатқан кезеңде бізді ортақ тарих, ортақ құндылықтар мен бауырластық байланыстар біріктіріп отыр. Осындай берік іргетасқа сүйене отырып, түркі елдері өзара қолдау мен ынтымақтастықты жаңа деңгейге көтеруге мүмкіндік алып отыр.
Түркия Президенті Режеп Тайип Ердоғанның Астанаға жиі келуі немесе Түркістанның Түркі мемлекеттері ұйымының саммиттерін қабылдайтын маңызды орталыққа айналуы – осы үдерістің айқын көрінісі.
Ал енді сол үдерістің бір бөлшегіне шахмат та айналып отыр.
Мен үшін ең маңыздысы – жаңа достықтар мен серіктестіктердің жастар арасында қалыптасуы. Ашылу салтанатында және жарыс барысында жас шахматшылармен сөйлесе отырып, бізді біріктіретін ортақ құндылықтардың қаншалықты көп екеніне тағы бір мәрте көз жеткіздім. Сондықтан түркі халықтарының өзара жақындығы кездейсоқ құбылыс емес, табиғи заңдылық деп ойлаймын.
Мемлекет басшысының түркі ықпалдастығына ерекше мән беріп отырғаны да бекер емес. Бүгінде әлемнің әр түкпірінде сенім дағдарысы күшейіп, мемлекеттер арасындағы алшақтық артып жатқан кезеңде бізді ортақ тарих, ортақ құндылықтар мен бауырластық байланыстар біріктіріп отыр. Осындай берік іргетасқа сүйене отырып, түркі елдері өзара қолдау мен ынтымақтастықты жаңа деңгейге көтеруге мүмкіндік алып отыр.
Түркия Президенті Режеп Тайип Ердоғанның Астанаға жиі келуі немесе Түркістанның Түркі мемлекеттері ұйымының саммиттерін қабылдайтын маңызды орталыққа айналуы – осы үдерістің айқын көрінісі.
Ал енді сол үдерістің бір бөлшегіне шахмат та айналып отыр.
Спорттық нәтижелер де көңіл қуантады. Қазақстан ерлер құрамалары арасында алтын және күміс медаль жеңіп алды. Қыздар құрамасы күміске қол жеткізсе, жасөспірімдер құрамалары күміс пен қола жүлдені еншіледі. Бұған қоса спортшыларымыз 16 жеке медаль иеленді.
Алғашқы чемпионатты қабылдаған ел үшін бұл өте лайықты нәтиже деп есептеймін.
Осы жарыстың жоғары деңгейде өтуіне қолдау көрсеткен Астана қаласының әкімдігіне, Туризм және спорт министрлігіне және Қазақ ұлттық спорт университеті басшылығына шынайы алғысымды білдіремін. Біз бүгінде жаңа дәстүрдің негізін қаладық. Оның игілігін түркі әлемі әлі талай жыл көретініне сенемін.
Осы жарыстың жоғары деңгейде өтуіне қолдау көрсеткен Астана қаласының әкімдігіне, Туризм және спорт министрлігіне және Қазақ ұлттық спорт университеті басшылығына шынайы алғысымды білдіремін. Біз бүгінде жаңа дәстүрдің негізін қаладық. Оның игілігін түркі әлемі әлі талай жыл көретініне сенемін.
Тамыз айында Қазақстан тағы бір ірі халықаралық жарысты қабылдайды. Алматы қаласында университеттер арасындағы командалық әлем чемпионатының финалы өтеді.
Бұл – студенттік шахматқа жаңа серпін беретін жоба. Шахмат қауымдастығы мұндай бастаманы бірнеше жылдан бері күтіп жүрген еді. 2021 жылы пандемия кезінде алғашқы әлем чемпионаты онлайн форматта ұйымдастырылған болатын. Енді бұл бастама жаңа деңгейге көтеріліп, әлемнің үздік студенттік командаларын бір алаңға жинамақ.
Бұл – студенттік шахматқа жаңа серпін беретін жоба. Шахмат қауымдастығы мұндай бастаманы бірнеше жылдан бері күтіп жүрген еді. 2021 жылы пандемия кезінде алғашқы әлем чемпионаты онлайн форматта ұйымдастырылған болатын. Енді бұл бастама жаңа деңгейге көтеріліп, әлемнің үздік студенттік командаларын бір алаңға жинамақ.
Мамыр бойы өткен іріктеу кезеңдерінің қорытындысында алғашқы сегіз қатысушы анықталды. Олардың қатарында АҚШ, Еуропа, Азия және Латын Америкасының жетекші университеттері бар. Қазақстан атынан әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті жолдама алды.
Іріктеуден өткен командалардан бөлек, тағы сегіз қатысушыға wild card беріледі. Олардың қатарында Кембридж университеті, Оксфорд университеті, Гарвард университеті және Бейжің университеті бар. Қазақстан атынан ұлттық республикалық іріктеуде жеңіске жетіп, қатысу құқығына ие болған Қазақ ұлттық спорт университеті өнер көрсетеді. Сонымен қатар, еліміздің тағы бір өкілін қоса алғанда, қалған үш wild card иегерінің есімі кейінірек жарияланады.
Өйткені мұндай турнирлер спорттық бәсекемен ғана шектелмейді. Олар университеттер арасындағы байланысты нығайтады, жаңа жобалардың тууына ықпал етеді және түрлі елдің жастарын жақындастырады.
Іріктеуден өткен командалардан бөлек, тағы сегіз қатысушыға wild card беріледі. Олардың қатарында Кембридж университеті, Оксфорд университеті, Гарвард университеті және Бейжің университеті бар. Қазақстан атынан ұлттық республикалық іріктеуде жеңіске жетіп, қатысу құқығына ие болған Қазақ ұлттық спорт университеті өнер көрсетеді. Сонымен қатар, еліміздің тағы бір өкілін қоса алғанда, қалған үш wild card иегерінің есімі кейінірек жарияланады.
Өйткені мұндай турнирлер спорттық бәсекемен ғана шектелмейді. Олар университеттер арасындағы байланысты нығайтады, жаңа жобалардың тууына ықпал етеді және түрлі елдің жастарын жақындастырады.
Алдағы маңызды оқиғалардың бірі – «Владимир Дворкович мемориалы – Aktobe Open 2026» халықаралық шахмат фестивалі.
Ақтөбеде өтетін бұл жарысқа әлемнің 21 елінен спортшылар қатысады. Олардың арасында рейтингі 2600-ден асатын көптеген гроссмейстер бар. Ал жүлде қоры 100 мың АҚШ долларынан асады.
Мұндай турнирлердің маңызы ерекше.ьБір жағынан олар өңірлік шахматтың дамуына қуатты серпін береді. Екінші жағынан Қазақстанды халықаралық шахмат картасындағы беделді орталықтардың біріне айналдырады.
Біздің таланттар әлемнің үздік ойыншыларымен өз елінде бақ сынауға мүмкіндік алады. Ал жас шахматшылар үлкен турнирдің атмосферасын сезініп, жаңа мақсаттарға ұмтылады.
Ақтөбеде өтетін бұл жарысқа әлемнің 21 елінен спортшылар қатысады. Олардың арасында рейтингі 2600-ден асатын көптеген гроссмейстер бар. Ал жүлде қоры 100 мың АҚШ долларынан асады.
Мұндай турнирлердің маңызы ерекше.ьБір жағынан олар өңірлік шахматтың дамуына қуатты серпін береді. Екінші жағынан Қазақстанды халықаралық шахмат картасындағы беделді орталықтардың біріне айналдырады.
Біздің таланттар әлемнің үздік ойыншыларымен өз елінде бақ сынауға мүмкіндік алады. Ал жас шахматшылар үлкен турнирдің атмосферасын сезініп, жаңа мақсаттарға ұмтылады.
Достар, мамыр айындағы оқиғалар бір шындықты анық көрсетті: қазақстандық шахматтың бүгінгі ауқымы кездейсоқ қалыптасқан жетістік емес.
Бұл – федерацияның, бапкерлердің, ұстаздардың, спортшылардың, ата-аналардың және шахматқа жанашыр мыңдаған азаматтың ұзақ жылдық еңбегінің нәтижесі.
Сондықтан қазақстандық шахматтың қарқыны бәсеңдемейді деп сенемін. Керісінше, алдағы жылдары оның ауқымы бұдан да кеңейіп, жетістіктері еселене түсетін болады.
Бұл – федерацияның, бапкерлердің, ұстаздардың, спортшылардың, ата-аналардың және шахматқа жанашыр мыңдаған азаматтың ұзақ жылдық еңбегінің нәтижесі.
Сондықтан қазақстандық шахматтың қарқыны бәсеңдемейді деп сенемін. Керісінше, алдағы жылдары оның ауқымы бұдан да кеңейіп, жетістіктері еселене түсетін болады.
Тимур Турлов
Тимур Турловтың авторлық блогы
Тимур Турловтың авторлық блогы