Тимур Турловтың авторлық блогы
2026 жылғы шілде айының басты оқиғалары
Бұл бағанды мен үшін де, Қазақстан шахматы үшін де биылғы жылдың ең маңызды оқиғаларының бірінен бастағым келеді. Сөз Халықаралық шахмат федерациясының (FIDE) президенті лауазымына менің кандидатурамның ұсынылуы туралы болып отыр.
Сіздердің көпшілігіңіз бұл жаңалықты көрген боларсыздар. Қазақстандағы әріптестеріммен және шетелдік серіктестеріммен бұл мәселені жеке талқылап та үлгердім. Мұнда сайлауалды бағдарламаны талдамаймын, ол үшін басқа да алаңдар бар. Мен өзімді және бәрімізді осы тарихи сәтке алып келген жол туралы айтқым келеді.
Сіздердің көпшілігіңіз бұл жаңалықты көрген боларсыздар. Қазақстандағы әріптестеріммен және шетелдік серіктестеріммен бұл мәселені жеке талқылап та үлгердім. Мұнда сайлауалды бағдарламаны талдамаймын, ол үшін басқа да алаңдар бар. Мен өзімді және бәрімізді осы тарихи сәтке алып келген жол туралы айтқым келеді.
Соңғы жылдары шахмат менің өмірімде үлкен орын алды. Бастапқыда бұл көпшілік сияқты әуесқойлық қызығушылық еді: достармен партия, смартфондағы ойын, отбасылық кештер. Бірақ бірте-бірте бұл әуестік қазір уақытымның, күш-жігерімнің және қаржымның едәуір бөлігін арнайтын толыққанды жобаға айналды.
2023 жылы Қазақстан шахмат федерациясының президенті болып сайлануым шешуші рөл атқарды. Мемлекет басшысының қолдауымен әріптестерімізбен бірге отандық шахматты жаңа деңгейге көтере бастадық. Біз оны бұқаралық, кәсіби әрі цифрлық етуді, барлық өңірлер мен деңгейлерді қамтитын жұмыс істейтін экожүйе құруды және, әрине, спорттық жетістіктер тақтасын көтеруді мақсат еттік.
Қазақстан шахматын жіті бақылап отырғандар кейінгі жылдары оның қалай өзгергенін біледі. Жоспарланған дүниелердің көбін іс жүзінде жүзеге асырдық.
Бүгінде республикада жас таланттарды қолдау бағдарламасы жұмыс істейді, оны қаржыландыру тек 2026 жылдың өзінде шамамен 371 млн теңгені құрайды. Ай сайын түрлі деңгейдегі 300-400 турнир өтеді. 1 500-ден астам мектепті және 60 мың оқушыны қамтыған «Білім берудегі шахмат» ауқымды жобасы іске асырылуда. Қазақстандық жоғары оқу орындарында алғаш рет шахмат бойынша кәсіби педагогтар даярлана бастады. Жаңа әдістемелер мен тәжірибенің орталығына айналған KazChessLab зертханалары ашылуда. Шахмат мектептері мен клубтарын аккредиттеудің цифрлық жүйесі іске қосылды.
Спортшыларымыздың кейінгі жылдардағы медальдық нәтижелері туралы да аз айтылған жоқ, мен тек олардың Қазақстан үшін рекордтық көрсеткіш екенін атап өтемін.
2023 жылы Қазақстан шахмат федерациясының президенті болып сайлануым шешуші рөл атқарды. Мемлекет басшысының қолдауымен әріптестерімізбен бірге отандық шахматты жаңа деңгейге көтере бастадық. Біз оны бұқаралық, кәсіби әрі цифрлық етуді, барлық өңірлер мен деңгейлерді қамтитын жұмыс істейтін экожүйе құруды және, әрине, спорттық жетістіктер тақтасын көтеруді мақсат еттік.
Қазақстан шахматын жіті бақылап отырғандар кейінгі жылдары оның қалай өзгергенін біледі. Жоспарланған дүниелердің көбін іс жүзінде жүзеге асырдық.
Бүгінде республикада жас таланттарды қолдау бағдарламасы жұмыс істейді, оны қаржыландыру тек 2026 жылдың өзінде шамамен 371 млн теңгені құрайды. Ай сайын түрлі деңгейдегі 300-400 турнир өтеді. 1 500-ден астам мектепті және 60 мың оқушыны қамтыған «Білім берудегі шахмат» ауқымды жобасы іске асырылуда. Қазақстандық жоғары оқу орындарында алғаш рет шахмат бойынша кәсіби педагогтар даярлана бастады. Жаңа әдістемелер мен тәжірибенің орталығына айналған KazChessLab зертханалары ашылуда. Шахмат мектептері мен клубтарын аккредиттеудің цифрлық жүйесі іске қосылды.
Спортшыларымыздың кейінгі жылдардағы медальдық нәтижелері туралы да аз айтылған жоқ, мен тек олардың Қазақстан үшін рекордтық көрсеткіш екенін атап өтемін.
FIDE-мен серіктестігіміз де заңды түрде кеңейе түсті. Соңғы үш жылдың өзінде Freedom Қазақстандағы және FIDE желісі бойынша шахматты дамытуға 75 миллион доллардан астам қаржы бағыттады. Төрт жыл ішінде еліміз федерация қамқорлығымен өткен ең ірі алты турнирді өткізді. Әлем чемпионы атағы үшін өткен матчтан бастап, осы баған жазылып жатқан сәтте Алматыда өтіп жатқан университеттер арасындағы тарихтағы тұңғыш командалық чемпионатқа дейін.
Бұл турнирлердің барлығы әлемнің мыңдаған үздік шахматшыларын біріктірді. 2025 жылғы кадеттер арасындағы чемпионаттың өзі 88 елден 800-ден астам қатысушы жинады. Қазақстан бір онжылдық ішінде шахмат тәжі үшін матчты да, балалар арасындағы әлем чемпионатын да, мүмкіндігі шектеулі жандарға арналған Олимпиаданы да өткізген санаулы елдердің біріне айналды.
Бұл орайда ойынның өзінің жоғары мәртебесін атап өткен жөн. Шахматтың пайда болғанына жарты мыңжылдыққа жуықтады. Адамзат ойлап тапқан аз да болса дүние сонша ғасырлар бойы өзектілігін жоғалтпай сақтап қалды. Бұл ойын бірнеше технологиялық дәуірдің ауысуын бастан өткерді, ал компьютерлер мен жасанды интеллекттің пайда болуымен, көбі болжағандай, жойылып кетпей, керісінше, бұрынғыдан да танымал болды.
Бұл турнирлердің барлығы әлемнің мыңдаған үздік шахматшыларын біріктірді. 2025 жылғы кадеттер арасындағы чемпионаттың өзі 88 елден 800-ден астам қатысушы жинады. Қазақстан бір онжылдық ішінде шахмат тәжі үшін матчты да, балалар арасындағы әлем чемпионатын да, мүмкіндігі шектеулі жандарға арналған Олимпиаданы да өткізген санаулы елдердің біріне айналды.
Бұл орайда ойынның өзінің жоғары мәртебесін атап өткен жөн. Шахматтың пайда болғанына жарты мыңжылдыққа жуықтады. Адамзат ойлап тапқан аз да болса дүние сонша ғасырлар бойы өзектілігін жоғалтпай сақтап қалды. Бұл ойын бірнеше технологиялық дәуірдің ауысуын бастан өткерді, ал компьютерлер мен жасанды интеллекттің пайда болуымен, көбі болжағандай, жойылып кетпей, керісінше, бұрынғыдан да танымал болды.
Бірақ шахматты мұндай тұрақты әрі жанды ететін мінсіз ережелер емес, адамдар. Алғашқы әлем чемпионы атанған Вильгельм Стейниц, кейін 27 жыл бойы тәжді ұстап тұрған Эмануил Ласкер. Әлемдік шахмат төңкерісін жасап, оны медиалық және коммерциялық тұрғыдан табысты ете алған Роберт Фишер. Текетіресі тұтас бір дәуірдің сюжетіне айналған Анатолий Карпов пен Гарри Каспаров. Ойын барысында ерлер мен әйелдер деп бөлінбейтінін дәлелдеген аңызға айналған Юдит Полгар. Және, әрине, Вишванатан Ананд, Магнус Карлсен, одан кейінгі жаңа буын жұлдыздары.
Мен FIDE-ні цифрлық, заманауи және шахматшылар мен ұлттық федерациялар үшін ашық ұйым ретінде көргім келеді. Қалыптасқан, кейде ескірген үдерістерді қайта қарағым келеді. Ұйымның білім беру және дипломатиялық рөлін күшейтуді көздеймін.
Бұл орайда маған қазақстандық тәжірибеден де бөлек арқа сүйер негіз бар: 2024 жылдан бастап мен Мектеп шахматының халықаралық федерациясын басқарамын, ол осы бағытты кәсіби түрде жүргізеді. Шахматты білім беру жүйесіне енгізуден, оны балалар арасында дәріптеуден және педагогтарды оқытудан бастап, жаһандық мектеп турнирлерін өткізуге дейін. 2026 жылдың Мектеп шахматы бойынша әлем чемпионатының өзі барлық құрлықтағы 100-ден астам елді қамтиды. Бұл, меніңше, ойынға жол берілген жерде оның қаншалықты жылдам өріс алатынын көрсетеді.
Қысқасы, мен FIDE-нің қай бағытта қозғалуы керектігін, цифрлық дәуірде шахматтың қандай болуы тиістігін нақты түсінемін және бұл жұмыста не нәрсеге сүйенетінімді көз алдыма елестете аламын.
Мен FIDE-ні цифрлық, заманауи және шахматшылар мен ұлттық федерациялар үшін ашық ұйым ретінде көргім келеді. Қалыптасқан, кейде ескірген үдерістерді қайта қарағым келеді. Ұйымның білім беру және дипломатиялық рөлін күшейтуді көздеймін.
Бұл орайда маған қазақстандық тәжірибеден де бөлек арқа сүйер негіз бар: 2024 жылдан бастап мен Мектеп шахматының халықаралық федерациясын басқарамын, ол осы бағытты кәсіби түрде жүргізеді. Шахматты білім беру жүйесіне енгізуден, оны балалар арасында дәріптеуден және педагогтарды оқытудан бастап, жаһандық мектеп турнирлерін өткізуге дейін. 2026 жылдың Мектеп шахматы бойынша әлем чемпионатының өзі барлық құрлықтағы 100-ден астам елді қамтиды. Бұл, меніңше, ойынға жол берілген жерде оның қаншалықты жылдам өріс алатынын көрсетеді.
Қысқасы, мен FIDE-нің қай бағытта қозғалуы керектігін, цифрлық дәуірде шахматтың қандай болуы тиістігін нақты түсінемін және бұл жұмыста не нәрсеге сүйенетінімді көз алдыма елестете аламын.
Сайлаудың қалай өтетінін қыркүйекте білеміз. Ал нәтиже әлі беймәлім болып тұрғанда, Қазақстанның шахмат жаңалықтарын талқылайық.
Шілде айының ең жарқын оқиғасы спортшыларымыздың Қытайдың Шэньчжэнь қаласында өткен 28-ші Азия жасөспірімдер чемпионатындағы өнері болды. Біздің балалар 13 медаль жеңіп алды, оның 6-уы алтын. Оларды Әдінұр Әділбек (екі рет), Рамазан Төлеген, Мақсат Байсалбеков, Нұрали Нұршин және Мария Холявко қоржынға салды.
Турнирдегі бәсекелестік өте жоғары, әлемдік біріншіліктер деңгейінде болды: 29 елден 900-ге жуық спортшы қатысты. Меніңше, бұл жеңіп алған марапаттардың құндылығын көрсетеді. Бірақ динамика да кем түспейді. Бір жыл бұрын Бангкокта өткен чемпионатта қазақстандықтарда 11 медаль, соның ішінде 5 алтын болған еді. Түсінгеніміздей, біз айтарлықтай өстік және бұл бір реттік сәттілік емес, нақты расталған тенденция екені қуантады.
Шілде айының ең жарқын оқиғасы спортшыларымыздың Қытайдың Шэньчжэнь қаласында өткен 28-ші Азия жасөспірімдер чемпионатындағы өнері болды. Біздің балалар 13 медаль жеңіп алды, оның 6-уы алтын. Оларды Әдінұр Әділбек (екі рет), Рамазан Төлеген, Мақсат Байсалбеков, Нұрали Нұршин және Мария Холявко қоржынға салды.
Турнирдегі бәсекелестік өте жоғары, әлемдік біріншіліктер деңгейінде болды: 29 елден 900-ге жуық спортшы қатысты. Меніңше, бұл жеңіп алған марапаттардың құндылығын көрсетеді. Бірақ динамика да кем түспейді. Бір жыл бұрын Бангкокта өткен чемпионатта қазақстандықтарда 11 медаль, соның ішінде 5 алтын болған еді. Түсінгеніміздей, біз айтарлықтай өстік және бұл бір реттік сәттілік емес, нақты расталған тенденция екені қуантады.
Орталық және Солтүстік Азия жасөспірімдер чемпионатында да біздің өрендер сенімді өнер көрсетті. Қырғызстанда өткен турнирге өңірдің барлық елдерінен 479 шахматшы жиналды. Қазақстандықтар онда 33 медаль еншіледі, оның 13-і алтын.
Классикада Данис Қуандықұлы, Мария Холявко, Ернұр Ержанұлы және Иманғали Ахилбай алтын алды. Блицте Данис пен Мария осы жетістіктерін қайталады, оларға Нұрислам Сұлтанхан, Әлихан Назарбек, Ерлан Тілеуханов және Альбина Қайырбекова қосылды. Рапидте құрама қоржынына Әлихан Сағынтаев, Юрий Пак және Бибісара Ержан алтын салды.
Маңыздысы, чемпионат нәтижелері мен жоғарыда атап өткен жас таланттарды қолдау бағдарламасының есебіне кіреді.
Классикада Данис Қуандықұлы, Мария Холявко, Ернұр Ержанұлы және Иманғали Ахилбай алтын алды. Блицте Данис пен Мария осы жетістіктерін қайталады, оларға Нұрислам Сұлтанхан, Әлихан Назарбек, Ерлан Тілеуханов және Альбина Қайырбекова қосылды. Рапидте құрама қоржынына Әлихан Сағынтаев, Юрий Пак және Бибісара Ержан алтын салды.
Маңыздысы, чемпионат нәтижелері мен жоғарыда атап өткен жас таланттарды қолдау бағдарламасының есебіне кіреді.
Достар, шахмат маған нәтиже бір әсерлі жүріспен емес, бүкіл ұзақ мерзімді ұстанымның сапасымен айқындалатынын үйретті.
Мен бұған ойыншы ретінде де, басшы ретінде де көз жеткіздім. Қыркүйек айы бәрін өз орнына қояды. Бірақ сайлаудың нәтижесі қандай болса да, Қазақстан ең бастысын дәлелдеді: ол әлемдік шахмат үшін тек алаң ғана емес, сонымен бірге шешімдердің қайнар көзі бола алады.
Мен бұған ойыншы ретінде де, басшы ретінде де көз жеткіздім. Қыркүйек айы бәрін өз орнына қояды. Бірақ сайлаудың нәтижесі қандай болса да, Қазақстан ең бастысын дәлелдеді: ол әлемдік шахмат үшін тек алаң ғана емес, сонымен бірге шешімдердің қайнар көзі бола алады.
Тимур Турлов
Тимур Турловтың авторлық блогы
Тимур Турловтың авторлық блогы